Mario Bava

Ojciec chrzestny włoskiego horroru. Uważany za jednego z najlepszych reżyserów tego gatunku w ogóle. Miał ogromny wpływ na jego rozwój, zarówno w granicach swojego kraju ( np. Dario Argento, Lucio Fulci ), jak i poza nim ( np. John Carpenter ). Twórca i wybitny reprezentant specyficznego gatunku thrillera zwanego giallo. Był także źródłem inspiracji dla twórców nie związanych ściśle z horrorem ( np. dla Martina Scorsese czy Quentina Tarantino ).

Z kinem związany był już od najmłodszych lat. Jego ojciec - rzeźbiarz Eugenio Bava, zwrócił się w kierunku kina już w pierwszych latach dwudziestego wieku. Jak się okazało miało to olbrzymi wpływ na syna, który porzucił marzenia o zostaniu malarzem i zaczął interesować się kinematogafią. Karierę zaczął w latach 30-tych u boku swojego ojca, który powoli wdrażał go w świat sztuki filmowej. W tym czasie zajmował się głównie kręceniem zdjęć do krótkometrażowych filmów ( np. "Il Tacchino Prepotente" Roberto Rosellinniego ), a w późniejszym czasie ( w latach 50-tych ) wyreżyserował kilka z nich. Od roku 1943 Mario zaczął robić zdjęcia do filmów długometrażowych i współpracował z kilkoma znanymi reżyserami włoskimi m.in. Mario Monicellim. Jednocześnie pilnie uczył się i doskonalił nabytą już wiedzę, a także próbował swoich własnych pomysłów. W latach 50-tych stał się znany, dzięki oryginalnemu wykorzystywaniu technik oświetlenia i tworzeniu bardzo realistycznych efektów specjalnych. Od tej pory był uznawany za jednego z najlepszych realizatorów filmowych we Włoszech. Przygodę jako reżyser rozpoczął całkiem przypadkowo w roku 1956. Jego przyjaciel, Riccardo Freda, zatrudnił go do pracy nad efektami specjalnymi przy filmie "I Vampiri". W trakcie realizacji reżyser pokłócił się z producentami i w następstwie tego, połowa filmu została nakręcona przez Mario Bavę. Obraz, określany mianem pierwszego dźwiękowego horroru nakręconego we Włoszech, okazał się jednak wielką klapą. Po jakimś czasie ( występując pod pseudonimem John Foam - "foam" to angielskie tłumaczenie jego nazwiska i oznacza "pianę" ) ponownie został zatrudniony do ukończenia filmu ( "Caltiki, Il Mostro Immortale" ), po tym jak Riccardo Freda po raz kolejny wdał się w sprzeczkę z producentami. W 1959 roku, po tym jak Bava pomógł zrealizować do końca jeszcze jedną niedokończoną produkcję ("The Giants Of Marathon" Jacquesa Tourneur'a) wytwórnia dała mu szansę nakręcenia własnego filmu. Zachęcony dużym sukcesem komercyjnym "Draculi" Terence'a Fischera z 1958 wyprodukowanej w słynnej wytwórni Hammer, Bava zdecydował się nakręcić horror. Dysponując bardzo ograniczonym budżetem w 1960 roku zrealizował swój czarno-biały debiut pod tytułem "La Maschera Del Demonio", jeden z najbardziej znanych i najlepszych jego filmów. Film bardzo spodobał się zarówno publiczności jak i krytyce i stał się sukcesem także poza granicami Włoch. Dało to Bavie możliwość nakręcenia kolejnych filmów. Włoski reżyser zrezygnował z kolejnego filmu grozy i przestawił się na filmy przygodowe. Nie odniosły one wielkiego sukcesu, za wyjątkiem może "Ercole Al Centro Della Terra" (1961), gdzie jednak do historii związanej z mitologią grecką dodał krwiożercze wampiry. To prawdopodobnie sprawiło, że film zdobył sporą popularność, a sukces jakim swego czasu się cieszył, najprawdopodobniej zadecydował o tym, że później Bava zdecydował się powrócić do gatunku, w którym debiutował. Jednak wcześniej, w 1963 roku zrealizował jeden ze swoich najgłośniejszych filmów "La Ragazza Che Sapeva Troppo", realizując pierwszy i jak się później okazało najważniejszy film z włoskiego nurtu zwanego giallo. Wszystkie późniejsze filmy tego gatunku były na nim wzorowane i zazwyczaj zgadzały się z pewnymi regułami stworzonymi i zawartymi właśnie w tym obrazie z 1963 roku. "La Ragazza Che Sapeva Troppo" wywarł olbrzymi wpływ na włoskie kino, powodując, że filmy spod znaku giallo zaczęły powstawać jak grzyby po deszczu i dosłownie zalały tamtejszy rynek ( schedę po Bavie w tym nurcie przejął Dario Argento). W tym samym roku Bava nakręcił jeszcze dwa filmy: "La Frusta E Il Corpo", gotycki horror z wątkiem sado-masochistycznym oraz jeden z najlepszych obrazów w swojej karierze: "I Tre Volti Della Paura" z Borisem Karloffem w jednej z głównych ról. Film ten stał się jedną z najważniejszych filmowych antologii opowiadań grozy w dziejach kina i miał bezpośredni wpływ na wielu współczesnych twórców kina ( m.in. był inspiracją dla Quentina Tarantino przy pisaniu scenariusza do filmu "Pulp Fiction" ). Po nim powstał kolejny film z nurtu "giallo", gdzie Bava rozwinął i udoskonalił podjęty wcześniej styl - "Sei Donne Per L'Assasaino" (1964). Obraz ten obok "La Ragazza Che Sapeva Troppo" miał również duży wpływ na kształt włoskiej sceny filmowej, a także odcisnął znaczące piętno na twórcach pochodzących spoza Włoch ( chyba najlepszy przykład to John Carpenter i jego "Halloween" ). Kolejnym filmem włoskiego reżysera był "Terrore Nello Spazio" (1965), film łączący elementy fantstyki i horroru. Rok później ukazał się film przez wielu uważany za najlepszy jaki Bava nakręcił w swojej karierze: "Operazione Paura" (1966) z niesamowitą gotycką atmosferą, będący wizualnym majsterszytkiem kina. Po tym sukcesie włoski reżyser zrealizował kilka mniej ciekawych produkcji jak np. "Spie Vengono Dal Semifreddo" (1966), komedię sci-fi z Vincentem Price'm w roli chciwego Dr. Goldfoot'a, aby powrócić w 1969 roku z filmem "Il Rosso Segno Della Follia" (1969), w którym ponownie udowodnił, że to właśnie horror jest gatunkiem, w którym najlepiej się czuje. Następnym jego filmem był dziwaczny, surrealistyczny "5 Bambole Per La Luna D'Agosto" (1970), bardzo rzadki tytuł, będący swobodną adaptacją powieści Agathy Christie "Ten Little Indians", nie cieszący się jednak specjalnym uznaniem wśród fanów, a nawet u samego Bavy, który uważał go za swój najgorszy film. Jednak rok później włoski reżyser w pełni się zrehabilitował. Zrealizował film, który okazał się jednym z najistotniejszych w jego karierze i zarazem jednym z najlepszych jakie udało mu się nakręcić. Był to obraz pod tytułem "Reazione A Catena"(1971), który 9 lat później zainspirował twórców "Piątku Trzynastego", klasycznego filmu z podgatunku slasher i jednego z najbardziej znanych horrorów na świecie. Rok później powstał następny gotycki horror zaliczany do jednych z lepszych tego reżysera - "Gli Orrori Del Castello Di Norimberga" stanowił jedno z ważniejszych źródeł inspiracji dla Martina Scorsese przy kręceniu "Ostatniego Kuszenia Chrystusa". W 1973 roku powstał słynny już "La Casa Dell'Esorcismo" współreżyserowany przez Alfredo Leone, obecnie zajmującego się wydawaniem dzieł Bavy na DVD. Istnieją właściwie dwie wersje tego filmu. Pierwsza to film w swojej właściwej postaci, zgodny z wizją reżysera, powszechnie znany jako "Lisa And The Devil". Druga powstała pod wpływem sukcesu jaki odniósł "Egzorcysta" Williama Friedklina. Jego producent Alfredo Leone pociął oryginalną wersję filmu Bavy, dodał kilka scen i przedstawili film zbliżony do amerykańskiego obrazu z 1973 roku. W efekcie tego zmieniono właściwie całkowicie pierwotny zamysł reżysera i przedstawiono zupełnie odmienny obraz. Wersja ta jest znana jako "House Of Exorcism" ("Dom Egzorcyzmów"). Ostatnim wielkim filmem Bavy był "Shock" (1977), który jak się po wielu latach okazało, był w dużej mierze współreżyserowany także przez jego syna Lamberto, później również kręcącego horrory. Główną rolę w tym filmie zagrała długoletnia towarzyszka życia innego włoskiego mistrza Dario Argento, dla którego zresztą Bava pracował tuż przed swoją śmiercią tworząc efekty specjalne do filmu "Inferno". Po ich ukończeniu zaczął pisać scenariusz nowego filmu pod tytułem "Star Express", ale nie dokończył go. Zmarł na atak serca w 1980 roku w wieku 65 lat.

Warto wspomnieć, że Mario był prawdziwym człowiekiem-orkiestrą sztuki filmowej: nie tylko sam robił zdjęcia do swoich filmów i efekty specjalne, sam był też producentem, scenarzystą, a czasami aktorem. Pomimo niewątpliwego talentu Mario Bava nigdy nie stał się naprawdę sławny. W dużej mierze wynikało to z jego wrodzonej nieśmiałości i braku wiary w swój talent, co nie pozwalało mu w pełni czerpać korzyści ze swoich dokonań. Dopiero teraz, za sprawą wielkich współczesnego kina, powoli postać Bavy wychodzi z cienia i zdobywa sobie należny mu szacunek.

W obrazach Bavy najważniejszy był warsztat techniczny: efekty specjalne, gra świateł, prowadzenie kamery itp. Sama historia lub aktorstwo odgrywały niekiedy role drugoplanowe. W jego filmach często można spotkać odniesienia do twórczości Alfreda Hitchcocka, który zresztą stanowił dla reżysera jedno z ważniejszych źródeł inspiracji ( "The Girl Who Knew Too Much", "Five Dolls for an August Moon", Blood and Black Lace", "Hatchet For The Honeymoon" ). Specyfiką jego filmów była też bardzo urozmaicona i niesamowicie intensywna kolorystyka. Wielokrotnie posługiwał się nią dla podkreślenia atmosfery, zbudowania oryginalnego klimatu i nadania filmowi odpowiedniej tonacji ( "Blood and Black Lace", "Whip and the Body", "Black Sabbath", Planet of the Vampires" ). Oczywiście najczęściej sięgał po formę gotyckiego horroru, ze wszystkimi charakterystycznymi cechami dla tego typu filmów: niezbadanymi zamkami, tajemnymi przejściami itp. ( "Black Sunday", Kill, Baby...Kill !", "Baron Blood", Whip and the Body" ). Wyróżnikiem reżysera była też spora, jak na czasy w których tworzył, dawka perwesyjnej seksualności i brutalności ( "Blood and Black Lace", "A Bay of Blood", "Five Dolls for an August Moon" ). Wyznacznikiem reżysera była też charakterystyczna praca kamery: ciemne, mroczne zdjęcia ( "Shock" ), nierzadko kręcone z różnych oryginalnych miejsc ( "Kill, Baby...Kill!" ), dziwaczne ustawienia obiektywu, częste zbliżenia i oddalenia ( "Hatchet for the Honeymoon", "A Bay of Blood" ). W wielu filmach można też spotkać pewne powtarzające się elementy jak np. wyłaniająca się z ciemności ( czy zza kadru ) ręka ( "Whip And The Body", "Black Sunday" ).

Wybrana filmografia:

• "La Maschera del demonio" "The Mask Of Satan" / "Black Sunday"( 1960 )
• "La Ragazza Che Sapeva Troppo" "The Girl Who Knew Too Much"( 1963 )
• "La Frusta E Il Corpo" "The Whip And The Body"( 1963 )
• "I Tre Volti Della Paura" "Black Sabbath" / "Black Christmas"( 1963 )
• "Sei Donne Per L'Assassino" "Blood And Black Lace"( 1964 )
• "Terrore Nello Spazio" "Planet Of The Vampires" / "Terror In Space"( 1965 )
• ) "Operazione Paura" "Kill, Baby... Kill!"( 1966 )
• "Il Rosso Segno Della Follia" "Hatchet For The Honeymoon" / "An Axe For The Honeymoon"( 1969 )
• "5 Bambole Per La Luna D'Agosto" "Five Dols For An August Moon"( 1970 )
• "Reazione A Catena" "A Bay Of Blood"( 1971 )
• "Gli Orrori Del Castello Di Norimberga" "Baron Blood"( 1972 )
• "La Casa Dell'Esorcismo" "The House Of Exorcism" / "Lisa And The Devil" "Dom Egzorcyzmów"( 1973 )
• "Shock""Beyond The Door 2"( 1977 )